راهنمای استاندارد ATEX و IECEx برای مناطق خطرناک

در محیط‌های دارای گاز یا گرد قابل اشتعال، هر تجهیز برقی باید ضد انفجار (Ex) باشد. دو چارچوب اصلی برای این موضوع، دستورالعمل اروپایی ATEX و طرح بین‌المللی IECEx هستند. این راهنما مبنای طبقه‌بندی مناطق و علامت‌گذاری تجهیزات Ex را توضیح می‌دهد.

طبقه‌بندی مناطق خطرناک

مناطق گازی به سه دسته تقسیم می‌شوند: Zone 0 (حضور دائمی مخلوط انفجاری)، Zone 1 (حضور در شرایط عادی کار) و Zone 2 (حضور نادر و کوتاه). برای گرد و غبار از Zone 20/21/22 استفاده می‌شود. انتخاب تجهیز باید با Zone محیط هم‌خوانی داشته باشد.

روش‌های حفاظت Ex

• Ex d (ضد انفجار): محفظه‌ای که انفجار داخلی را مهار می‌کند.
• Ex e (ایمنی افزوده): جلوگیری از جرقه و دمای اضافی.
• Ex i (ایمنی ذاتی): محدودکردن انرژی مدار زیر حد اشتعال.
• Ex n: برای Zone 2 با طراحی ساده‌تر.
• Ex m / Ex p / Ex o: کپسوله‌کردن، فشار داخلی و غوطه‌وری در روغن.

خواندن مارکینگ تجهیز

مثال علامت‌گذاری: Ex db IIC T4 Gb — یعنی محفظهٔ ضد انفجار، گروه گاز IIC (هیدروژن و استیلن)، کلاس دمایی T4 (حداکثر ۱۳۵ درجه) و سطح حفاظت Gb مناسب Zone 1. گروه گاز IIA/IIB/IIC و کلاس دمایی T1 تا T6 پارامترهای کلیدی انتخاب‌اند.

تفاوت ATEX و IECEx

ATEX یک الزام قانونی اتحادیهٔ اروپا است و با علامت CE همراه است؛ IECEx یک طرح صدور گواهی بین‌المللی مبتنی بر استانداردهای IEC است. از نظر فنی بسیار هم‌پوشانند، اما برای پروژه‌های خارج از اروپا معمولاً گواهی IECEx مورد قبول است.

نکات خرید و استعلام

در استعلام تجهیز Ex حتماً Zone، گروه گاز، کلاس دمایی و نوع حفاظت را قید کنید و گواهی معتبر ATEX/IECEx را درخواست کنید. پلاک تجهیز باید با گواهی مطابقت داشته باشد؛ استفاده از تجهیز غیرمنطبق در Zone خطرناک، ریسک ایمنی جدی و مسئولیت حقوقی دارد.

مستندات و گواهی‌های Ex

برای هر تجهیز Ex، گواهی معتبر (ATEX/IECEx) و پلاک مشخصات باید هم‌خوان باشند. هنگام تحویل، گروه گاز، کلاس دمایی و نوع حفاظت روی پلاک را با گواهی و با طبقه‌بندی منطقه کنترل کنید. بایگانی گواهی‌ها برای ممیزی ایمنی و بیمه الزامی است.

پرسش‌های متداول

آیا تجهیز Ex را می‌توان در هر Zone استفاده کرد؟

خیر؛ هر تجهیز برای Zone مشخصی طراحی شده است. تجهیز Zone 0 را می‌توان در Zone 1 و 2 به کار برد، اما عکس آن مجاز نیست.

کلاس دمایی T4 یعنی چه؟

یعنی حداکثر دمای سطح تجهیز در بدترین شرایط از ۱۳۵ درجهٔ سانتی‌گراد تجاوز نمی‌کند تا زیر دمای اشتعال گاز محیط بماند.

برای ایران کدام گواهی لازم است؟

بسته به کارفرما معمولاً IECEx یا گواهی‌های ملی مورد تأیید؛ در پروژه‌های بین‌المللی و شرکت‌های بزرگ، گواهی IECEx رایج‌تر است.